अयन खरे कोणते ?

लेखाचे शीर्षक बुचकळ्यात टाकणारे आहे. उत्तरायण, दक्षिणायन हे शब्द ज्यांनी ऐकले आहेत त्यांना प्रश्न पडेल की, ‘अयन’ ही घटना आहे. जे घडते ती घटना. मग त्यात खरे ? खोटे ? हा प्रश्न कुठे आला. काहींना मूलभूत प्रश्न पडेल की अयन म्हणजे काय ? हेच आम्हाला माहीत नाही. खरे की खोटे हा प्रश्न त्यानंतरचा. चला तर मग ‘अयन’ ही संकल्पना समजावून घेऊ या.

आपले निरीक्षण काय सांगते ?

आपण क्षितीजावर उदय पावणारे किंवा मावळणारे सूर्यबिंब पहा. काही दिवसांच्या निरीक्षणाने असे लक्षात येईल की दररोजचा सूर्योदय किंवा सूर्यास्त क्षितीज संदर्भाने एकाच ठिकाणी होत नाही. उदय पावणाऱ्या किंवा अस्तास जाणाऱ्या सूर्यबिंबाची जागा उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे हळूहळू सरकते. दीर्घ निरीक्षणाने आपल्या हे सुद्धा लक्षात येईल की सूर्यबिंबाची जागा क्षितीज संदर्भाने सरकण्यासही एक मर्यादा आहे. आयाम (amplitude) आहे. उदाहरणार्थ झोपाळा. झोपाळा काही जत्रेतील पाळण्यासारखा संपूर्ण फिरत नाही. दोन्ही टोकाकडे तो विशिष्ट मर्यादेपर्यंतच जातो. या मर्यादेलाच आयाम म्हणतात.

सूर्याचा उत्तर-दक्षिण आयाम

क्षितीज संदर्भाने सूर्याची उदयाची किंवा अस्ताची जागा उत्तरेकडे आणि दक्षिणेकडे विशिष्ट मर्यादेत बदलणे यास आपण सूर्याचा आयाम म्हणू या. असे का घडते ते पाहू या. पृथ्वीचे विषुववृत्त (equator) हा शब्द आपणास परिचयाचा आहे. पृथ्वीच्या विषुववृत्ताला समांतर असे एक वर्तुळ आकाशात स्थित आहे असे समजा.

या वर्तुळाला आपण आकाशातील विषुववृत्त (celestial equator) किंवा वैषुविकवृत्त म्हणू या. सूर्याभोवती परिभ्रमण करणाऱ्या पृथ्वीचा आस २३.५ अंशाने कलता आहे असे आपण ऐकलेले असते पण या कलतेपणाच्या परिणामाचा आपण पुरेसा विचार केलेला नसतो. या कलतेपणामुळे पृथ्वीच्या परिभ्रमणाचा मार्ग (कक्षा) आणि वैषुविकवृत्त एकमेकांना छेदतात. उगवत्या किंवा मावळत्या सूर्याची क्षितीज संदर्भाने उत्तर दक्षिण दिशेत विशिष्ट मर्यादेत जागा बदलणे हा या कलतेपणाचा निरीक्षणाने अनुभवाला येणारा परिणाम आहे. क्षितीजावरील पूर्व बिंदूच्या उत्तरेस २३.५ अंशावर जाण्याची कमाल मर्यादा सूर्याने गाठली की तो दक्षिणेकडे येऊ लागतो यास दक्षिणायन म्हणतात. या उलट पूर्वबिंदूच्या दक्षिणेस २३.५ अंशावर जाण्याची कमाल मर्यादा सूर्याने गाठली की तो उत्तरेकडे येऊ लागतो यास उत्तरायण म्हणतात. अशा तऱ्हेने उत्तरायण किंवा दक्षिणायन ही सूर्याच्या संदर्भाने आपल्याला अनुभवायला येणारी नैसर्गिक घटना आहे.

सारांश रूपाने सूर्याच्या तीन भ्रमणांचा आपण उल्लेख करू.

१)     सूर्य क्षितीजाच्या पूर्व भागात उगवून पश्चिम भागात मावळतो. हे सूर्याचे दैनिक भ्रमण आहे. हा पृथ्वीच्या परिवलनाचा (rotation) परिणाम आहे.

२)     तारकांच्या संदर्भाने सूर्याची जागा पश्चिमेकडून पूर्वेकडे थोडी थोडी सरकत जाते (दररोज साधारण १ अंश) हा पृथ्वीच्या परिभ्रमणाचा परिणाम आहे.

३)     सूर्याची उगवण्याची किंवा मावळण्याची जागा उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे हळूहळू सरकत जाते हा पृथ्वीच्या कलतेपणाचा परिणाम आहे. या तीनही गोष्टी एकाचवेळी होत असतात. यातील ‘अयन’ या घटनेचा विशेष विचार करू.

सूर्याचे स्थान आणि परिभाषा.

कालमापनासाठी सूर्याच्या गतीचा आपण उपयोग करून घेतला. पृथ्वीची सूर्याभोवतीची एक प्रदक्षिणा म्हणजे “वर्ष” असे परिमाण आपल्याला मिळाले. वर्षाच्या ३६५ दिवसांचे स्थूलमानाने चार भाग आपणास निसर्गतःच करता आले. त्याचा संदर्भ म्हणजे सूर्यमार्गावरील (आयनिकवृत्त) सूर्याचे वैषुविकवृत्ताच्या संदर्भाने असणारे स्थान.

आयनिक वृत्त (सूर्याचा वार्षिक भ्रमण मार्ग) आणि वैषुविकवृत्त यांचे अर्थातच १८० अंशाच्या फरकाने असलेले दोन छेदनबिंदू यांना संपात बिंदू म्हणतात. (equinoctial points) ज्या बिंदूपाशी आल्यानंतर सूर्याचा पुढचा प्रवास वैषुविकवृत्ताच्या उत्तर बाजूस होतो. तो संपात बिंदू “वसंत संपात बिंदू (Vernal equinox)” म्हणून ओळखला जातो. या बिंदूपासून साधारण तीन महिन्यांनी सूर्य वैषुविकवृत्ताच्या उत्तरेस २३.५ अंश जाण्याची कमाल मर्यादा गाठतो. या बिंदूला उत्तरविष्टंभ बिंदू (Summer Solstice) म्हणतात. येथून माघारी म्हणजे दक्षिणेकडे वळतो. ही एक घटना आहे. ती घडण्याचा एक क्षण असतो. या घटनेलाच आपण दक्षिणायन असे म्हणतो. याची तुलना आपल्याला व्यावहारिक उदाहरणाने करता येईल. विवाह अमुक दिवशी आहे असं आपण म्हणतो पण “लग्न लागणे” हा क्षण असतो. तसंच दक्षिणायन अमुक दिवशी आहे असे आपण म्हणतो. परंतु सूर्य उत्तरविष्टंभ बिंदूपाशी असण्याचा एक क्षण (एक विशिष्ट वेळ) असते.

आकृतीचे स्पष्टीकरण

ABCD             –          वैषुविकवृत्त.                   EDFB             –          आयनिकवृत्त.

B                     –          वसंत संपात बिंदू.            E                     –          उत्तरविष्टंभ बिंदू.

D                     –          शरद संपात बिंदू.            F                      –          दक्षिण बिष्टंभ बिंदू.

E ते F               –          दक्षिणायन.                    F ते E               –          उत्तरायण.

BED                –          सूर्याचा उत्तर                  DFB                –          सूर्याचा दक्षिण

गोलार्धातील काळ.                                              गोलार्धातील काळ

उत्तरेची परम मर्यादा (२३.५ अंश) गाठून दक्षिणेकडे येणारा सूर्य साधारण तीन महिन्यांनी पुन्हा एकदा वैषुविकवृत्त ज्या बिंदूपाशी ओलांडतो त्या बिंदूला शरद संपात बिंदू म्हणतात. (Autumnal equinox) तेथून पुढे सूर्य वैषुविक वृत्ताच्या दक्षिणेस जातो. पुन्हा स्थूलमानाने तीन महिन्यांची दक्षिणेकडे जाण्याची कमाल मर्यादा (२३.५ अंश) गाठतो. या बिंदूला दक्षिण विष्टंभ बिंदू (winter solstice) म्हणतात. या क्षणापासून उत्तरायण सुरु होते आणि हळू हळू उत्तरेकडे सरकणारा सूर्य पुन्हा एकदा वसंत संपात बिंदूशी येतो. अशा त-हेने सूर्याची एक फेरी संपात बिंदू संदर्भाने पूर्ण होते. पृथ्वीचा अक्ष कलता नसता आणि तिच्या परिभ्रमण मार्गाशी तो नेहमी काटकोनात असता तर सूर्याचा दैनिक मार्ग नेहमी समानच राहिला असता. त्यामुळे ऋतु अनुभवाला आले नसते. परंतु अक्षाच्या कलेतपणाचा परिणाम म्हणून सूर्याचा दैनिक मार्ग उत्तर आणि दक्षिण असा सरकत जातो. यामुळे दिवस रात्रीचा लहान मोठेपणा, तापमानातील वार्षिक चढ उतार आपण अनुभव शकतो. थोडक्यात उत्तरायण-दक्षिणायन यामुळेच ऋतु होतात. सूर्य एकदा वसंत संपात बिंदूशी आला की पुन्हा वसंत संपात बिंदूशी येईपर्यंतच्या कालावधीला आर्तव वर्ष (ऋतुंचे वर्ष tropical year) म्हणतात.

कॅलेंडर आणि ऋतूंचे वर्ष –

जानेवारी ते डिसेंबर हे ग्रेगोरियन वर्ष. तसेच स्वतंत्र भारताचे राष्ट्रीय वर्ष ही दोनही वर्षे ऋतूंच्या वर्षाशी समायोजित (adjust) केली असल्यामुळे उत्तरायण, दक्षिणायन इ. दिवस कॅलेंडरप्रमाणे निश्चित तारखांना येतात. कोष्टक रुपात ते मांडू या.

सूर्याचे स्थान	ग्रेगोरियन दिनांक	राष्ट्रीय दिनांक	घटना
वसंत संपात (Vernal equinox)	२२ मार्च	१ चैत्र	दिवस रात्र समान
उत्तर विष्टंभ (Summer Solstice)	२२ जून	१ आषाढ	दक्षिणायन आरंभ
शरद संपात (Autumnal equinose)	२३ सप्टेंबर	१ अश्विन	दिवस रात्र समान
दक्षिण विष्टंभ (winter solistice)	२२ डिसेंबर	१ पौष	उत्तरायण आरंभ

राष्ट्रीय कॅलेंडरबद्दल थोडेसे

आपल्या भारताने २२ मार्च १९५७ पासून स्वतःचे राष्ट्रीय कॅलेंडर अस्तित्वात आणले आहे. अनेक भारतीयांना याची नीटशी कल्पना नाही. ज्यांना हे कॅलेंडर माहित आहे त्यांच्या दृष्टीने “ब्रिटीश काळापासून चालत आलेले कॅलेंडर राष्ट्रीय भावनेपेक्षा सोयीचे वाटत असल्यामुळे बहुसंख्य लोक राष्ट्रीय कॅलेंडर वापरीत नाहीत. राष्ट्रीय कॅलेंडर अस्तित्वात येऊन ६ दशके व्हायला आली तरी ते कागदोपत्रीच राहिले आहे. परंतु राष्ट्रीय कॅलेंडर शास्त्रीय असून अत्यंत विचारपूर्वक केलेले आहे. राष्ट्रीय कॅलेंडर ऋतूंच्या वर्षाशी समायोजित केलेले असून त्यातील महिन्यांची नावे चांद्र महिन्यांच्या नावाप्रमाणे चैत्र, वैशाख...... ते फाल्गुन अशीच आहेत. (अपवाद-मार्गशीर्ष) (मार्गशीर्ष ऐवजी अग्रहायण) राष्ट्रीय वर्ष ऋतूंशी जोडलेले असल्यामुळे ते २२ मार्चला सुरु होते. तो दिवस १ चैत्र असतो. इतर महिने सुद्धा सूर्याच्या विशिष्ट स्थानाशी जोडले आहेत हे दिलेल्या कोष्टकावरून कळेलच.”

सूर्य स्थानांचा वेगळा संदर्भ – नक्षत्रे

उत्तरायण, दक्षिणायन या घटनांचा संदर्भ आपण ‘कॅलेंडर’ च्या तारखांच्या संदर्भात बघितला पण पूर्वी म्हणजे वेदकाळात या घटनांच्या संदर्भासाठी नक्षत्रांचा वापर करीत असत. साधारण १७०० वर्षांपूर्वी सूर्य रेवती नक्षत्र विभागात असतांना वसंत संपात बिंदूशी असे. किंबहुना वसंत संपात बिंदू रेवती नक्षत्रांत होता असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल. नक्षत्र किंवा राशीचक्राची सुरुवात वसंत संपात बिंदूपासून करण्याची पद्धत असल्यामुळे रेवती नंतर येणारे अश्विनी नक्षत्र हे पहिले नक्षत्र आणि अश्विनी नक्षत्रापासून सुरु होणारी मेष रास ही पहिली रास ठरली परंतु पृथ्वीच्या एका विशिष्ट गतीमुळे (परांचन गती) संपात बिंदू तसेच विष्टंभ बिंदू नक्षत्रात स्थिर रहात नाहीत. हे बिंदू उलट क्रमाने म्हणजे मागच्या नक्षत्रात सरकतात. यातील प्रत्येक बिंदू साधारण ७२ वर्षात एक अंश मागे सरकतो, परंतु आपली पंचांगे नाक्षत्र वर्ष मानतात. नाक्षत्र वर्ष म्हणजे समजा सूर्याने आज अश्विनी नक्षत्रात आणि मेष राशीत प्रवेश केला की पुन्हा नक्षत्रात येईपर्यंत जो कालावधी त्याला नाक्षत्र वर्ष (sidereal year) म्हणतात. (परंतु संपात बिंदू पश्चिमेकडे सरकत असल्यामुळे संपात बिंदू ते पुन्हा तोच संपात बिंदू या सूर्य आवर्तनाने होणारे ऋतूंचे वर्ष, [सांपातिक वर्ष (tropical year)] नाक्षत्र वर्षांपेक्षा लहान होते. सुमारे १७०० वर्षापूर्वी दक्षिण विष्टंभ बिंदू आणि मकर राशीचा आरंभ यांची सांगड होती. त्यामुळे मकर राशीत सूर्याने प्रवेश केला की उत्तरायणही सुरू होत असे. पण ऋतूंचे वर्ष म्हणजे उत्तरायण हा काळ नाक्षत्र वर्षापेक्षा थोडा कमी असल्यामुळे उत्तरायण अगोदर होते आणि सूर्याचा मकर राशीतील प्रवेश पुढे पुढे सरकत जातो. आज मितीस दक्षिण विष्टंभ बिंदू आणि मकर राशीची सुरुवात यांच्यामध्ये २४ अंशाचे अंतर पडले आहे. त्यामुळे उत्तरायण २२ डिसेंबरला (राष्ट्रीय सौर १ पौष) होते तर मकर संक्रमण १४ जानेवारीच्या सुमारास होते.

मकर संक्रांतीच्या दिवशीचे तीळ गूळाचे महत्व पाहिले तर हा सण सूर्याशी म्हणजे हिवाळ्याशी निगडीत आहे असे वाटते. सूर्य जास्तीत जास्त दक्षिणेला असतो तेव्हा म्हणजेच उत्तरायण सुरु होते तेव्हा आपल्याकडे थंडी असते. म्हणजे मकरसंक्रातीचा संबंध उत्तरायणाशी आहे. सूर्याच्या मकर राशीतील प्रवेशाशी नाही. उत्तरायण सुरु झाल्यानंतर सुमारे २३ ते २४ दिवसांनी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करीत असल्यामुळे मकर राशीतील सूर्य प्रवेश म्हणजे उत्तरायण दिवस हे खरे की खोटे हे वाचकांनीच ठरवयाचे आहे.

उत्तरायणाचा दिवस आणि वेळ

उत्तरायण ही एक घटना आहे हे आपण सुरुवातीसच पाहिले. सूर्य दक्षिण विष्टंभा पाशी पोहोचला म्हणजे उत्तरायण सुरु होते. अर्थात उत्तरायण या घटनेची सुरुवात हा क्षण आहे. वेळ आहे.

काही वर्षातील सूर्य जास्तीत जास्त दक्षिणेकडे म्हणजे दक्षिण विष्टंभ बिंदूपाशी पोहोचण्याच्या तारखा व वेळा भारतीय प्रमाण वेळेनुसार पुढे दिल्या आहेत.

वर्ष व दिनांक	दक्षिण विष्टंभ बिंदूपाशी पोहचण्याची वेळ
२१ डिसेंबर २०१६ २२ डिसेंबर २०१५ २२ डिसेंबर २०१४ २१ डिसेंबर २०१३ २१ डिसेंबर २०१२	दुपारी ४-१४ सकाळी १०-१८ पहाटे ४-३३ रात्री १०-४१ दुपारी ४-४२

उत्तरायणाची तारीख २१ किंवा २२ डिसेंबर आपण वर्षाचे दिवस ३६५ घेतो व लीप वर्ष ३६६ दिवसांचे असते. उत्तरायण ते उत्तरायण हा कालावधी सरासरी ३६५ दिवस ४८ मिनिटे आणि काही सेकंदांचा आहे त्यामुळे वेळाही भिन्न येतात.

स्थूल व्यवहारासाठी उत्तरायणाची तारीख पुरेशी असते म्हणूनच राष्ट्रीय सौर कॅलेंडरमध्ये २२ डिसेंबर (उत्तरायणाचा आरंभ) ही तारीख सौर १ पौष अशी असते. ग्रेगोरिन कॅलेंडर व राष्ट्रीय कॅलेंडर ही दोनही कॅलेंडर्स नाक्षत्र वर्षाशी समायोजित न करता ऋतूंच्या वर्षाशी समायोजित केल्यामुळे उत्तरायण विशिष्ट तारखेलाच होत राहील आणि ती तारीख २२ डिसेंबर किंवा सौर १ पौषच असेल.

-       हेमंत मोने

( खगोल अभ्यासक )

hvmone@gmail.com

दिवाळी

वर्षभरातील सर्व सणांमध्ये दीपावलि हा सण सर्वात मोठा आनंददायी असा आहे. इतर सर्व सण - उत्सवांपेक्षा दिवाळीच्या चार दिवसात होणारी उलाढाल सर्वांनाच आनंद देणारी असते. याचे कारण नरक चतुर्दशी ते कार्तिक शु. प्रतिपदा या तीन दिवसांत जनतेने मौज मजा करावी, गोडधोड खावे, आनंदी वातावरणात रहावे अशी बळीराजाची इच्छा आणि त्याला मिळालेला वर यामुळे दिवाळीला विशेष महत्त्व प्राप्त झालेले आहे.

वसुबारस – 26 ऑक्टोबर 2016, बुधवार

पूर्वीच्याकाळी धन हे गोधन स्वरूपात देखील असावायचे त्या धनाची म्हणजे गाईची पूजा आश्विन वद्य द्वादशीला करतात. संध्याकाळी गायी चरून आल्यानंतर गायवासरांची गंधादी उपचारांनी पूजा करून –
‘क्षीरोदार्णवसंभूते सुरासुरनमस्कृते । सर्वदेवमये मातर्गुहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ।’ हा मंत्र म्हणून पुढील पायावर अर्घ्य द्यावे आणि ‘सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैऽरलंकृते । मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नंदिनि ।’ अशी प्रार्थना करावी.
महत्त्वाची एक गोष्ट आहे की, त्या दिवशीच्या जेवणात गायीचे दूध, दही, तूप, ताक, खीर, तसेच भजी इत्यादी वर्ज्य. या दिवशी सौभाग्यवती स्त्रिया एकभुक्त राहून हे व्रत करतात. सकाळी अथवा सायंकाळी सवत्स गायीची पूजा करतात. समुद्रमंथनातून पाच कामधेनू उत्पन्न झाल्या. त्यातल्या नंदा नावाच्या धेनूला उद्देशून हे व्रत आहे.

धनत्रयोदशी – 28 ऑक्टोबर 2016, शुक्रवार

आश्विन वद्य त्रयोदशीला धनत्रयोदशी म्हणतात. या दिवशी वस्त्रालंकाराची खरेदी करणे शुभ मानतात. उपवास करून घरातले द्रव्य व अलंकार पेटीतून काढून साफसूफ करतात व पूजन करून पुनश्च योग्य ठिकाणी ठेवतात. कुबेर, विष्णू, लक्ष्मी, योगिनी, गणेश, नाग आणि द्रव्यनिधी यांची पूजा करून नैवेद्य दाखवितात, यथाशक्ती दान करतात. या दिवशी सायंकाळी दिवा तेलाने भरून प्रज्वलित करावा व नंतर त्याची पूजा करून घराच्या दाराजवळ, धान्याच्या राशीजवळ ठेवावा.
धनत्रयोदशीला संध्याकाळी मातीच्या किंवा कणकेच्या दिव्यात तेल, वात घालून प्रज्वलित करावा हा दिवा दक्षिणेकडे ज्योत करून ठेवावा. 
मृत्यूना पाशदंडाभ्यां कालेन श्यामया सह । त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम । असा मंत्र म्हणून ह्या दिव्यास नमस्कार करावा यास यमदीपदान म्हणतात.

याच दिवशी आयुर्वेदाचा प्रवर्तक धन्वन्तरी याची पूजा वैद्यकाची प्रगती होण्याकरिता वैद्य लोक करतात. हा देवांचा वैद्य मानला जातो. देव-दैत्यांनी क्षीरसागराचे मंथन केले. त्यातून चौदा रत्ने निघाली. त्यांत सुधर्मात्मा व आयुर्वेदमय दंड कमंडलुसहित असा धन्वन्तरी हातात अमृतकलश घेऊन बाहेर पडला. हा विष्णूचा अवतार असून सर्व वेदांत निष्णात व मंत्रतंत्रातही विशारद होता. याला आदिदेव, अमरवर, अमृतयोनी, सुधापाणी, अब्ज इत्यादी अन्य नावेही आहेत. याच्या अलौकिक प्रतिभेने नाना औषधींचे सार अमृतरूपाने देवांना प्राप्त झाले. ते जरामृत्युरहित बनले. त्यामुळे त्याला देवांचे वैद्यराजपद लाभले. भागवत पुराणात विष्णूच्या चोवीस अवतारांत धन्वन्तरीचा समावेश केला आहे. आरोग्य प्राप्तीसाठी ईशान्य दिशेकडे मुख करून सायंप्रार्थना करावी. धन्वन्तरीने चिकित्सेचे ज्ञान भास्करापासून प्राप्त केले आणि भास्कराच्या आयुर्वेदसंहितेच्या आधारे ‘चिकित्सा तत्त्वविज्ञान’ नामक ग्रंथ रचला. तेव्हापासून आयुर्वेदाचा प्रसार सुरू झाला. धन्वंतरी देवतेचे पूजन केवळ आयुर्वेदाचे डॉक्टर करतात असे नाही तर सर्वच शाखांचे डॉक्टर धन्वंतरी पूजन करतात.

नरक चतुर्दशी – 29 ऑक्टोबर 2016, शनिवार

नरकासुराने 16 हजार 108 स्त्रियांना आपल्या बंदीखान्यात डांबून ठेवले होते. हा नरकासुर प्रजेचाही खूप छळ करीत असे. भगवान श्रीकृष्णांनी या नरकासुराचा वध आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला करून स्त्रियांची मुक्तता केली. नरकासुराने श्रीकृष्णाकडे वर मागितला की, आजच्या तिथीला जो मंगलस्नान करेल त्याला नरकाची पीडा होऊ नये. म्हणून नरक चतुर्दशीला पहाटे अभ्यंगस्नान करणे महत्त्वाचे मानले आहे.
शरद् ऋतूचा शेवट आणि हेमंत ऋतूचे आगमन अशा संधीकालावर दिवाळीचा सण साजरा करताना पुढे येणा-या थंडीच्या काळासाठी तेल लावून स्नान करण्याची सुरुवात नरक चतुर्दशीच्या अभ्यंगस्नानापासून होते. तिळाच्या तेलापासून केलेले उटणे अंगास लावावे व स्वच्छ स्नान करावे. या चतुर्दशीस ‘रूपचतुर्दशी’ असेही म्हणतात.
नरक चतुर्दशीचे दिवशी यमतर्पण करावयास सांगितले आहे. अपमृत्यु येऊ नये म्हणून यमाला 14 नावांनी तर्पण करून “यमोनिहंता पितृधर्मराजो वैवस्वतो दंडधरश्च कालः। भूताधिपो दत्त कृतानुसारी कृतांत एतद्दशभिर्जपंति।।” हा श्लोक 10 वेळा म्हणून प्रार्थना करण्यास सांगितले आहे. पूर्वीपेक्षा सध्याच्या काळात वेगाने चालविल्या जाणा-या वाहनांमुळे अपघाताचे भय वाढले आहे. अपघात, धावपळीचे जीवन, इ. अनेक कारणांमुळे अपमृत्यूचा संभव वाढत असल्याने नरकचतुर्दशीला यमतर्पण करून अपमृत्यु निवारणासाठी यमाची प्रार्थना सर्वांनी करणे आवश्यक आहे.

लक्ष्मीकुबेर पूजन – 30 ऑक्टोबर 2016, रविवार

शेतकऱ्यांसाठी ज्याप्रमाणे मार्गशीर्षातील वेळा अमावास्या शुभ आहे, त्याप्रमाणे व्यापारीवर्गासाठी आश्विनातील अमावास्या शुभ आहे. पुराणातील कथेप्रमाणे आश्विन अमावास्येस रात्री लक्ष्मी सर्वत्र संचार करीत असते. जेथे स्वच्छता, शोभा, आनंद आहे अशा ठिकाणी ती आकर्षित होते. म्हणून लक्ष्मीपूजनाचे दिवशी घर, दुकान झाडून, स्वच्छ करून, सुशोभित करून सूर्यास्तानंतर लक्ष्मी व कुबेर यांचे पूजन करून ऐश्वर्य, संपत्ति, समृद्धिसाठी प्रार्थना करावयाची असते.

नमस्ते सर्वदेवानां वरदासि हरिप्रिये । या गतिस्त्वत्प्रपन्नानां सा मे भूया तव दर्शनात् ॥

अशी लक्ष्मीची प्रार्थना करावी आणि

धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपद्माधिपायच । भवन्तु त्वत्प्रसादेन धनधान्यादिसम्पदः ॥

अशी कुबेराची प्रार्थना करावी. यापूजेत श्रीसूक्त म्हणून अभिषेक केला जातो. समृद्धीचे प्रतीक म्हणून साळीच्या लाह्या आवश्यक असतात.

लक्ष्मीपूजन मुहूर्त - सायं. ०६।०५ ते रात्री ०९।१०, रात्री ०९।३० ते ११

बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा) – 31 ऑक्टोबर 2016, सोमवार

कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला बलिप्रतिपदा असे म्हणतात साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक शुभ मुहूर्त आहे. या दिवशी दानशूर अशा बळीराजाची पूजा करण्यास सांगितली आहे. ज्याप्रमाणे चैत्र शुक्ल प्रतिपदेस शालिवाहन शक नवे संवत्सर सुरु होते, त्याप्रमाणे कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेस विक्रम संवत्सर सुरु होते. व्यापारी वर्षास सुरुवात होत असल्याने वहीपूजन, दुकानाची पूजा करून नवीन वर्षाचे स्वागत केले जाते. या दिवशी पत्नीने पतीस ओवाळावे म्हणजे दोघांचे ही आयुष्य वाढते.

वहीपूजन मुहूर्त - पहाटे ०१।३५ ते ४, पहाटे ५ ते सकाळी ०८।१५, सकाळी ०९।५० ते ११।२०

यमद्वितीया (भाऊबीज) - 1 नोवेंबर 2016, मंगळवार

नरक चतुर्दशी, अमावास्या व बलिप्रतिपदा हे दिवाळीचे मुख्य तीन दिवस आहेत. मात्र या तीन दिवसांना जोडून येणारी भाऊबीज सुद्धा दिवाळीच्या दिवसात गणली जाते. कार्तिक शुक्ल द्वितीयेच्या दिवशी यमराज आपल्या बहिणीच्या हातचे भोजन करून बहिणीचा सत्कार करीत असे, अशी पुराणात गोष्ट आहे. म्हणून या दिवशी बहिणीने भावाला जेवावयास बोलावून त्याला ओवाळावे असे सांगितले आहे.

दिवाळीच्या या चार दिवसात सर्वत्र आनंदोत्सव साजरा करावयाचा असल्याने दीपमाळ, आकाशदिवे, दिव्यांची रोषणाई करून दीपोत्सव केला जातो. म्हणून या चार दिवसांना दीपावली किंवा दिवाळी असे म्हटले जाते.

वर्षभरातील इतर सण - उत्सव यांचे प्रमाणे दिवाळीचे स्वरूप नसते. सर्व समाजाने दुःख, भेदभाव विसरून चार दिवस आनंदात रहावयाचे असते. काश्मीर पासून कन्याकुमारी पर्यंत संपूर्ण भारतात दिवाळी साजरी करण्याची पद्धति जवळजवळ सारखीच आहे. मुख्यत: घर, दुकान स्वच्छ करून, दिव्यांची रोषणाई, फराळाचे पदार्थ, गोडधोड पक्वान्न करणे, अभ्यंगस्नान, दिवाळीच्या निमित्ताने आप्तेष्टांनी एकत्र येणे इ. गोष्टी केल्या जातात पतीने पत्नीसाठी, भावाने बहिणीसाठी, मालकांनी कर्मचाऱ्यांसाठी भेटवस्तू देणे आणि स्नेहभाव दृढ करणे यामुळे संपूर्ण समाजात - कुटुंबात एकोपा राखला जातो.

प्रत्येक धर्मीयांच्या सण - उत्सवामुळे संपूर्ण भारतात खरेदी - विक्री होऊन आर्थिक उलाढाल वाढते अर्थातच त्यामुळे आर्थिक स्वास्थ्य प्राप्त होऊन भारताची प्रगति होण्यात या सण - उत्सवांचे मोठे सहकार्य लाभते ही गोष्ट निश्चितच लक्षात ठेवली पाहिजे.

दीपावलीच्या दाते पंचांग परिवारातर्फे हार्दिक शुभेच्छा !

www.datepanchang.com

www.facebook.com/DatePanchang

निरंतर बदलत राहणारे, ज्योतिषशास्त्र !

आधुनिक इतिहासकारांच्या मते भारतीय संस्कृती ५ ते ७ हजार वर्षांपासून अस्तित्वात आहे. या काळात वेगवेगळ्या टप्प्यांवर ज्येतिषशास्त्राशी संबंधित ग्रंथांची निर्मिती झाली आहे. सूर्य सिद्धांतापासून थेट ग्रहलाघवापर्यंत हे ग्रंथलेखन होत आले आहे. आधुनिक पाश्चात्त्य गणिताचा प्रभाव पडण्यापूर्वी हे ग्रंथ लिहिले गेले. हे ग्रंथ म्हणजे भारतात ज्योतिषशास्त्राचा विचार कसा झाला याचे अधिकृत प्रलेखन (documentation) आहेत. या प्रत्येक ग्रंथकाराचा विचार, त्या विषयातील त्याच्या गुरुपरंपरेतून आणि त्या ग्रंथकाराला नव्या सुचलेल्या सैद्धांतिक कल्पनांतून तयार झाला. अनेक ग्रंथकारांनी पूर्वसुरीच्या ग्रंथकारांची काही मते अमान्य केली, काही मते पुरस्कारली आहेत. हे ग्रंथकार (मय, भास्कराचार्य, वराहमिहीर आदि) ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वे असल्यामुळे बऱ्याच वेळा, सध्याच्या काळात त्यांच्या मतांचा विचार करताना, काहीसे दडपणाखाली, त्यांनी जो विचार केला तो बरोबरच असणार, असे मनात येते. परंतु त्या त्या ग्रंथकारांनी त्यांच्या आधी होऊन गेलेल्या ग्रंथकारांचा असा दडपाणाखाली येऊन विचार केलेला नाही, हे त्यांनी केलेल्या विविध मतांच्या खंडनांवरून लक्षात येते. हीच परंपरा आपल्या इतर शास्त्रांमध्येपण दिसून येते (उदा. दर्शनशास्त्रे).

भारतीय ऋषींनी अनेक विषयांचा सखोल अभ्यास केला हे ग्रंथांच्या विषय वैविध्यावरून लगेच लक्षात येते. हे ज्ञान त्यांना कसे झाले हे मध्ये बराच काळ गेल्याने आणि पारतंत्र्यात खंडित झालेल्या परंपरांमुळे सांगता येणे शक्य नाही. ज्योतिष, योग, आयुर्वेद इ. अाश्चर्य वाटावे इतक्या प्रगत विज्ञानशाखा भारतात विकसित झाल्या. पण या प्रगतीचा हळूहळू वाढत जाणारा आलेख आज मिळत नाही, कारण, त्या त्या काळातील सुसंगत प्रलेखनं (consistent documentation) आज उपलब्ध होऊ शकत नाही. अशा परिस्थितीत, गणितासारख्या तर्काला बांधील असलेल्या विषयात, त्या काळी किती प्रगती झाली होती, हे तर्काला पटणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावी, ठामपणे प्रत्येक संदर्भात सांगता येणार नाही. म्हणूनच हे ग्रंथकर्ते ऋषी आदरणीय असले तरी, त्यांचा प्रत्येक विचार देश-काल-परिस्थितीच्या कसोटीस उतरेलच असे मानणे योग्य नाही.

यातील अनेक ऋषींची वचने अभ्यासली तर, असे वाटते की, यांना विश्वरहस्य कळले होते. विश्वरहस्य, तत्त्वज्ञान, हे विषय असे आहेत, की ज्याचा पुरावा देता येत नाही. पण, या तत्त्ववेत्त्यांनी जे अमोल ज्ञान वेदादि ग्रंथांमधून मांडले आहे, त्यांतील काही वचनांचा अभ्यास केल्यास अथवा अनुभव घेतल्यास आपली खात्री होते की या महात्म्यांना अंतिम सत्याचा साक्षात्कार झाला होता. अशा अंतिम ज्ञानाचा साक्षात्कार झालेल्या ऋषींकडून त्यांच्या देशकाल परिस्थितीनुसार योग्य (नैसर्गिक) असेल एवढेच तंत्र आणि विज्ञान विकसित झाले. ज्योतिषशास्त्र, आयुर्वेद ही तंत्र आणि विज्ञानाच्या कक्षेतील (अपरा विद्या) शास्त्रे आहेत. त्यामुळे त्याचा विकासही, त्या काळांतील भासलेली आवश्यकता, किंवा काही वेळा कुतूहल यांमुळे झाला. त्या प्रगतीला देश-काल संदर्भ होते आणि देश-काल मर्यादा पण होत्या. अर्थात परा विद्या देश-कालातीत आहे, पण असे देश-कालातीत ज्ञान असणाऱ्या ऋषींनी विदित केलेली अपरा विद्या मात्र देश-काल मर्यादेने बद्ध असते. म्हणून ज्योतिषशास्त्र हे निरंतर बदलत राहणारे शास्त्र असेल. प्रत्येक कालात त्यात परिस्थितीजन्य बदल होतील.

अपरा विद्येतील शास्त्रे ही वस्तुनिष्ठ असतात. आर्यभटाने लावलेला शोध, वराहमिहीर वापरणार नाही असे होत नाही. हा शोध तुझा, तो तू वापर, मी फक्त माझे शोधच उपयोगात आणणार. असा दृष्टिकोन ठेवणारा समाज कालांतरात नष्ट होतो. भारतीयांनी शून्याचा शोध लावला, म्हणून पाश्चात्त्य जगत् त्यापासून दूर राहिले नाही. त्यांनी त्या शून्याच्या शोधाचा उपयोग करून पुढे आधुनिक गणित उभे केले. तसेच केवळ पाश्चात्त्यांनी विकसित केले म्हणून आधुनिक खगोलशास्त्र अमान्य केले, आणि ज्या गणितात त्रुटी दिसतात ते गणित, केवळ आपल्या ऋषींनी सांगितले आहे म्हणून वापरत राहिलो तर आपल्या समाजाची स्थिती वर सांगितल्याप्रमाणेच होईल.

www.datepanchang.com

www.facebook.com/DatePanchang

हवामान व पर्जन्य विचार 2016

३ जून ची रवि शनि प्रतियुति पर्जन्यस्तंभक असल्याने मान्सूनचे आगमन वेळेवर होणार नाही असे दिसते. यावर्षी पावसाच्या नक्षत्रांपैकी ३ ते ४ नक्षत्रांचा पाऊस होईल मात्र कशीबशी सरासरी गाठेल असे वाटते. 

हवामान खाते जरी सरासरी पेक्षा अधिक पाऊस होईल असे आत्ता सांगत असले तरी, साधारण २ वर्षांपूर्वी गणित करून ज्योतिषशास्त्राच्या सहाय्याने वर्तविलेले हे अंदाज आहेत.

मृग नक्षत्र

दि. ७ जून २०१६ रोजी मंगळवारी रात्री ११ वा. ५६ मि. नी सूर्य मृग नक्षत्रात प्रवेश करतो. प्रवेश समयी कुंभ लग्न उदित असून वरूण मंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन बेडूक असून गुरू ग्रह जलनाडीत आहे. २५ मे ची पर्जन्यस्तंभक शुक्र मंगळ प्रतियुति, ४ जून ची शुक्र शनि यांची प्रतियुति, ६ जूनची पर्जन्यकारक रवि शुक्र युति, ९ जून ची बुध मंगळ प्रतियुति यांचा विचार करता या नक्षत्राच्या पावसाचा अंदाज हुलकावण्या देणारा दिसतो. उष्णतामानातील फरक, वारा सुटणे यामुळे पाऊस सर्वत्र होणार नाही आणि पर्जन्यमान मध्यम राहील. दि. ८ ते १३ पाऊस अपेक्षित.

आर्द्रा नक्षत्र

दि. २१ जून २०१६ रोजी मंगळवारी रात्री ११ वाजता सूर्य आर्द्रा नक्षत्रात प्रवेश करतो. त्यावेळेस कुंभ लग्न असून वरूण मंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन उंदीर असून गुरू जलनाडीत आहे. ६ जूनच्या रवि शुक्र युतीचा परिणाम म्हणून या नक्षत्रात पाऊस मध्यम मानाने होईल. मात्र २० जून च्या बुध शनि प्रतियुतीमुळे पाऊस विखुरला जाईल. दि. २२ ते २७ आणि जुलै ३ व ४ या दिवसात पाऊस होईल.

पुनर्वसु नक्षत्र

दि. ५ जुलै २०१६ रोजी मंगळवारी रात्री १०।३४ वाजता सूर्याचे पुनर्वसु नक्षत्र सुरू होत आहे. त्यावेळेस कुंभ लग्न उदित होत असून वरूण मंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन कोल्हा असून रवि, चंद्र, गुरू, शुक्र हे ग्रह जलनाडीत आहेत त्यामुळे व १६ जुलैच्या बुध शुक्र युतीमुळे ढग येणे, वारा सुटणे आणि पाऊस पडणे या घटना घडतील. मात्र पावसाचे मान मध्यम राहील. दि. ६ ते १० व १६, १७ जुलै रोजी पाऊस अपेक्षित.

पुष्य नक्षत्र

दि. १९ जुलै २०१६ रोजी मंगळवारी रात्री १० वा. ०७ मि. नी सूर्य पुष्य नक्षत्रामधे प्रवेश करतो. प्रवेश समयी कुंभलग्न उदित असून अग्निमंडल योग आहे. रवि, चंद्र, बुध, गुरू व शुक्र जलनाडीत असून या नक्षत्राचे वाहन मोर आहे. १६ जुलै रोजी झालेल्या बुध शुक्र युतीचा आणि ग्रहस्थिति व वाहन मोर यांचा विचार करता उष्णता मानातील फेरफारांमुळे खंडीत पर्जन्यवृष्टि होईल. काही ठिकाणी जोरदार वृष्टि होईल. दि. १९ ते २४ व ३०, ३१ या दिवसात पाऊस होईल.

आश्लेषा नक्षत्र

दि. २ ऑग. २०१६ रोजी मंगळवारी रात्री ९ वा. ०१ मि. नी सूर्याचे आश्लेषा नक्षत्र सुरू होत आहे. त्यावेळी कुंभ लग्न असून अग्निमंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन हत्ती आहे आणि रवि, चंद्र बुध, गुरू, शुक्र हे ग्रह जलनाडीत आहेत.  ७ ऑग. ची बुध नेपचून प्रतियुति, आणि १४ ऑग. ची शुक्र नेपचून प्रतियुति पर्जन्यास मध्यम अनुकूल आहे. तसेच वाहन हत्ती पर्जन्यकारक असल्याने या नक्षत्राचा दमदार पाऊस अपेक्षित आहे. दि. २ ते ६, व ११, १२ या दिवशी पाऊस होईल.

मघा नक्षत्र

दि. १६ ऑग. २०१६ रोजी मंगळवारी सायं. ६।४० वाजता सूर्याचे मघा नक्षत्र सुरू होते. त्यावेळी मकर लग्न उदित असून इंदूमंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन बेडूक असून रवि, चंद्र, बुध, गुरू शुक्र जलनाडीत आहेत. २२ ऑग. ची बुध गुरू युति, २४ ऑग. ची मंगळ शनि युति, आपत्ति दर्शक आहे आणि २७ ऑग. ची गुरू शुक्र युति अतिवृष्टि करणारी आहे. या नक्षत्राचा पाऊस दमदार होईल असे दिसते. दि. १७, १८, १९, २५ ते २९ या दिवशी पाऊस अपेक्षित आहे.

पूर्वा नक्षत्र

दि. ३० ऑगस्ट २०१६ रोजी मंगळवारी दुपारी २ वाजून ४० मिनिटांनी सूर्याचा पूर्वा नक्षत्रात प्रवेश होत आहे. प्रवेश समयी धनु लग्न असून वरूण मंडल योग आहे. रवि, चंद्र, बुध, गुरू व शुक्र जलनाडीत आहेत. या नक्षत्राचे वाहन गाढव आहे दि. २९ ऑग. रोजी झालेली बुध शुक्र युति, २ सप्टें. ची बुध गुरू युति आणि १२ सप्टें. ची रवि-बुध युति यांचा एकत्रित परिणाम म्हणून या नक्षत्राच्या उत्तरार्धात ब-यापैकी पाऊस अपेक्षित आहे. दि. ऑग ३१, सप्टें. १, २, ३ व ९ ते १२ पाऊस अपेक्षित.

उत्तरा नक्षत्र

दि. १३ सप्टेंबर २०१६ रोजी मंगळवारी सकाळी ८।२७ वाजता सूर्य उत्तरा नक्षत्रात प्रवेश करतो. प्रवेश समयी कन्या लग्न असून वायुमंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन घोडा आणि रवि, चंद्र, बुध, गुरू हे ग्रह जलनाडीत आहेत. १२ सप्टें. ला झालेली रवि बुध युति, १८ सप्टें. ची शुक्र हर्शल युति, पर्जन्यास अनुकूल असली तरी पावसाचे मान मध्यम राहिल. खंडीत वृष्टि होईल. दि. १३, १४, १८ ते २२ या कालावधीत पाऊस होईल.

हस्त नक्षत्र

दि. २६ सप्टेंबर २०१६ रोजी सोमवारी रात्री १२।०० वाजता सूर्य हस्त नक्षत्रात प्रवेश करतो त्यावेळी वरूण मंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन उंदीर असून चंद्र, बुध, गुरू जलनाडीत आहेत. या नक्षत्राच्या सुरूवातीलाच पर्जन्यकारक रवि गुरू युति आहे, याचा परिणाम म्हणून चांगला पाऊस अपेक्षित आहे. सप्टें. २७ ते ३०, अक्टो ३, ४, ८, ९ या तारखाना पाऊस अपेक्षित.

चित्रा नक्षत्र

दि. १० अक्टोबर २०१६ रोजी सोमवारी दुपारी १२।५५ वाजता सूर्य चित्रा नक्षत्रात प्रवेश करतो. प्रवेश समयी धनु लग्न असून वरूण मंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन गाढव आहे. ११ अक्टो. ची बुध गुरू युति, १५ अक्टो. ची रवि
 हर्शल प्रतियुति, २० अक्टो. ची बुध हर्शल प्रतियुति यांचा एकत्रित परिणाम म्हणून पर्जन्यमान मध्यम राहील. दि. १० ते १४, २१ व २२ या कालावधीत पाऊस होईल.

स्वाती नक्षत्र

दि. २३ अक्टोबर २०१६ रोजी रविवारी रात्री ११ वाजून २९ मिनिटांनी स्वाती नक्षत्र सुरू होते. त्यावेळी मिथुन लग्न असून वायुमंडल योग आहे. या नक्षत्राचे वाहन मेंढा आहे. २७ अक्टोची रवि बुध युति, २९ अक्टोची शुक्र शनि युति पर्जन्यास अनुकूल आहे. या नक्षत्राचा पाऊस मध्यम मानाने होईल. रब्बी पिकांना उपयुक्त होईल. दि. २४ ते २७ व नोवें. ४, ५ या दिवशी पाऊस अपेक्षित.

दाते पंचांग

दाते पंचांग - facebook